ABD, İran’a yönelik yeni yaptırımlar ve ‘azami baskı’ politikasıyla ekonomik baskıyı artırırken, riyal dolar karşısında tarihi düşük seviyelere geriledi.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in 24 Ağustos’ta duyurduğu yeni yaptırım paketiyle İran’ın petrol gelirleri, finansal kanalları ve dış ticaret ağları hedef alındı. Bu adımın ardından serbest piyasada dolar, 2 milyon 30 bin riyale kadar yükselerek riyalin değerinde önemli bir düşüşe neden oldu.
Bu gelişmeyle birlikte riyal, 28 Şubat’taki savaş başlangıcı seviyesine göre yaklaşık yüzde 22 değer kaybetti. Yılın başından bu yana ise riyalin değer kaybı yüzde 42’yi aştı.
Washington’ın mevcut politikası, 2018’den bu yana uygulanan ‘azami baskı’ stratejisinin bir devamı niteliğinde. ABD, bu politikayla İran’ın petrol gelirlerini düşürmeyi, ülkeyi finansal sistemden izole etmeyi ve ekonomik maliyeti artırarak Tahran’ı nükleer programı ve bölgesel politikalarından geri adım atmaya zorlamayı amaçlıyor.
ABD Başkanı Donald Trump döneminde 2018’de iki aşamada devreye giren yaptırımlar, İran’ın dolar, altın, değerli madenler, çelik, kömür, alüminyum ticareti, otomotiv ve sivil havacılık sektörlerini hedef almıştı. İkinci aşama yaptırımlar ise petrol ve enerji ticaretini vurdu.
Washington, bu yaptırımlarla İran’ın petrol ticaretini ‘sıfırlamayı’ hedeflerken, İran’ın petrol ihracat istatistikleri bu hedefe tam olarak ulaşılamadığını gösterdi. Yaptırımlar İran ekonomisine zarar verse de, Tahran’ın temel dış politika tercihlerini değiştirmesini sağlamadı.
İran, yaptırımları aşmak için gölge filo, paravan şirketler, alternatif ödeme kanalları ve Çin üzerinden petrol ticareti gibi yöntemler geliştirdi. Trump yönetimi 2025’te bu politikayı yeniden devreye soksa da, ekonomik baskının ardından başlayan savaş İran’ı Washington’ın istediği noktaya getirmedi.
ABD yönetimi, savaşın İran’ın kapasitesini zayıflattığı ancak siyasi sonuç üretmediği görüşünde. Trump yönetiminin planlarına göre, ekonomik baskıyı artırarak İran’ın dayanma gücünü düşürmesi ve müzakere masasında taviz vermesi hedefleniyor.
Washington, savaşın ardından ekonomik baskıyı artırarak İran’la ticari ve ekonomik ilişkilerini sürdüren ülke ve şirketleri ‘ikincil yaptırımlarla’ karşı karşıya bırakıyor. Böylece Tahran’ın dış ticaret ve finansman kanallarını daha da daraltmayı amaçlıyor.
Önceki ‘azami baskı’ döneminde İran’ı tamamen izole edemeyen ABD, bu kez ekonomik yaptırımların yanı sıra deniz ablukası gibi askeri araçları da devreye sokarak baskıyı daha kapsamlı hale getirmeyi planlıyor. İranlı yetkililer ise bu planı boşa çıkarmak için askeri yöntemlere başvurmaktan çekinmeyeceklerini belirtiyor.
İran’ın mevcut kur krizi, savaş öncesinde de uzun süren yaptırımlar, yüksek enflasyon ve döviz gelirlerindeki sorunlar nedeniyle riyalin ciddi değer kaybettiği bir döneme denk geliyor. Savaşın başlamasıyla dolar kuru 1,66 milyon riyalden 2,30 milyon riyale kadar yükselerek önemli bir psikolojik ve ekonomik eşiği aştı.
Doların 2 milyon riyali aşması, riyalin dolar karşısında son 2018’den bu yana yaklaşık 30 kat değer kaybettiği anlamına geliyor. Bu durum, ithal ürünlerden ilaçlara kadar birçok kalemde fiyat artışı riskini beraberinde getiriyor. Ancak riyalin değer kaybının Washington’ın siyasi hedeflerine ulaşıp ulaşmayacağı belirsizliğini koruyor.
Savaş, İran’ın petrol ihracatı, deniz taşımacılığı ve ithalat yollarını olumsuz etkiledi. OPEC raporlarına göre İran’ın ham petrol üretimi savaş öncesine göre yaklaşık yüzde 25 düşüş gösterdi. Bu durum, ülkeye giren döviz miktarını doğrudan etkiledi. İthalat güzergahlarının değişmesi ve maliyetlerin yükselmesi dış ticareti pahalılaştırdı.
Washington’ın yeni politikasının kilit noktası petrol gelirleri. ABD, İran’ın petrol satışının yanı sıra bu petrolün taşınması, bedelinin tahsil edilmesi ve ülkeye aktarılması için kullanılan ağları da hedef alıyor. Çin’in İran petrolünün en önemli alıcısı olması nedeniyle, ABD’nin Çinli şirket ve bankalara yönelik ikincil yaptırımları ne ölçüde uygulayacağı kritik önem taşıyor.
İran ekonomisinde döviz arzının azalması ve riyalin değer kaybetmesi döngüsü, yeni yaptırımların petrol gelirlerini ve dış ticaret kanallarını daha fazla sıkıştırmasıyla güçlenebilir. Ancak bu durumun İran yönetimini siyasi olarak geri adım atmaya zorlayıp zorlamayacağı, önceki ‘azami baskı’ deneyimi göz önüne alındığında soru işareti yaratıyor.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, ABD’nin önceki yaptırım politikasının başarısız olduğunu ve yeni ekonomik baskının da İran’ı teslim olmaya zorlamayacağını belirtti. Washington’ın önündeki asıl mesele, ekonomik maliyetin İran yönetiminin kararlarını değiştirip değiştirmeyeceği.
ABD’nin ‘azami baskı’ ile ekonomik sıkıştırma, ardından askeri güç, şimdi ise askeri baskı ile ekonomik kuşatmayı bir arada kullanması, riyalin 2 milyon sınırını aşmasıyla bu yeni stratejinin ilk etkilerini gösteriyor. İlerleyen dönemde İran’ın petrol ihracatını sürdürme kapasitesi, Çin ve diğer ortakların ABD baskısına tepkisi ve ekonomik krizin İran yönetiminin siyasi hesaplarını değiştirip değiştirmeyeceği belirleyici olacak.
